Osmanlı Tuğrası

OSMANLI TUĞRASI

Padişahın ismi ve unvanın bulunduğu hükümdarlık alametlerinden bir tanesidir. Lügat karşılığı “imza” demektir. Osmanlı tuğraları ferman, berat, para ve nişanlarda padişahların hükümdarlık alameti olarak yer alırdı. Kısacası tuğra padişahın imzasının basılmış şekline denilmektedir. Farsçada “işaret” Arapçada “iz bırakma” manasına gelmektedir.  Hat sanatının muazzam bir parçası olan Osmanlı tuğrası sadece Osmanlı devletinde değil köken olarak bütün Türk-İslam devletlerine kadar da uzanmaktadır. Bu uzantının bir sonucu olarak Büyük Selçuklular ve Anadolu Selçuklularında da tuğra kullanılmıştır. Osmanlı devletinde tuğra ilk olarak Orhan Gazi tarafından kullanılmıştır.

Tuğranın ilk olarak Osman Bey tarafından değil de Orhan Gazi tarafından kullanılmaya başlamasından dolayı, tuğra 36 padişah arasından 35’i tarafından kullanılmıştır. Osmanlı tuğralarında padişahların babasının adı da yer almaktadır. Osmanlı tuğrasının üzerinde bulunan motifler her padişah tarafından zamanla giderek daha da geliştirilmiştir. Tuğranın üzerinde yaklaşık 30 tane motif bulunmaktadır. Az önce de bahsettiğimiz gibi sözlük manası olarak imza anlamına gelen tuğra üzerinde bulunan her bir motifin ayrı bir anlamı bulunmaktadır. Osmanlı tuğrasının kullanım alanları imza veya bir nevi mühür manasına geldiği için, gerek devlet işlerinde gerek, bürokrasi gerek saray evrakları gerek idari işler de kullanılmış ve ilerleyen süreçlerde bir arma biçimini alarak sadece resmi evraklarda kullanılmaktan çıkmış; Para, pul, evrak, senet, çeşme, cami, donanma gibi alanlarda da kullanılmaya başlanmıştır. İmza görevi gören tuğralar evrakların veya belgelerin sonunda değil başında yer almaktadır. Tuğraların şekil bakımından değişikliği, Padişahlara göre değişiklik gösterdiği gibi bulunduğu belgelere göre de büyüklük bakımından değişiklik göstermektedir.

Tuğralara verilen şekiller her dönemde giderek geliştirilmiş, yukarıda da belirtiğimiz gibi bu durum hat sanatının muazzam bir eseri haline gelmiştir. Hatta hattalar en güzel Osmanlı tuğralarını yapabilmek için adeta birbirleri ile yarışmışlardır. Her padişah döneminde değişiklik gösteren bu   tuğralar arasında en iyi ve dikkat çeken tuğra II. Abdülhamid’e aittir.( bkz. Resim 1)

 

(resim 1 “Adülhamid’in Tuğrası)

 

Osmanlı Tuğrasında Bulunan Ana Sembollerin Anlamı

Tuğ’lar: Tuğranın en üst kısmında yer alır. Elif harfine benzemektedir.

Beyze(İç Beyze-Dış Beyze) : Sol tarafta yer alır. İç içe geçmiş olan kavisli bölüme denilmektedir.

Kürsü(Sere): En alt kısımda bulunur. Tuğranın gerçek manasının bulunduğu tuğrayı tuğra yapan bölümdür. Bu kısımda hükümdarın adı, babasının adı, unvanları ve el-muzaffer adı verilen bir dua yer almaktadır.

 

Zülfe:  Tuğranın sağ kısmında yer alan hafif kavisli kısımdır.

Kollar ( Hançere):  Beyzelerin devamı niteliğinde olan adeta beyzeleri tamamlayan bir kol görevi gören paralel çizgilerdir.

Arşiv vesikalarında yapılan araştırma sonucunda pek çok belgede Osmanlı Tuğrasına;   “tevki-i hümâyun” “tevki-i refî” “tevki-i refi-i hümâyun” “nişân-ı şerif-i âlîşân-ı sultanî” “tuğrây-ı garrâ” “tuğrây-ı garrây-ı sâmi mekân-ı hâkanî” “nişan-ı hümâyun” “tuğray-ı meymun” “misal-i meymun” “misal-i hümayun” “nişan-ı şerif-i âlîşan” “alamet-i şerife” gibi isimlerin tuğra anlamında kullanıldığı anlaşılmaktadır.  Yaklaşık on bir tane karşılığının bulunduğu Osmanlı tuğrasının ana bölümlerinin ne anlama geldiğini yukarıda açıklamıştık. Ancak bu ana bölümler dışında Tuğrada yer alan yaklaşık 30 tane sembolün   her birinin ayrı bir anlamı ve sırrı bulunmaktadır.

 

 

Osmanlı Tuğrasında yer alan 30 Sembolün anlamı

1)Güneş motifi: Baş kısmında yer alan ve üst kısmı çevreleyen güneşe benzeyen motiftir. Bu sembol aslında tuğranın ait olduğu padişahın; güneş, aydınlık ve hayatın bir sembolü olduğunun göstergesidir.

2) II. Abdulhamid’in Tuğrasının yer aldığı bölümdür.

3) Sorguçlu Sarık: Osmanoğulları’nın devletleşmesini sağlayan ve Osmanlı Devleti’nin kurucusu olan Osman Gazi’nin temsil edildiği bölümdür.

4) Hilafet Sancağı: İslamiye te bağlılığın temsil edildiği yeşil bir bez üzerine beyaz renkte ay ve yıldızın yer aldığı bölümdür. Bir nevi Osmanlı İmparatorluğunun bayrağının yer aldığı bölüm olarak da nitelendirebiliriz.

5)Süngülü Tüfek:  Osmanlı ordusunun silahının varlığının temsil edildiği bölümdür.

6) İki Taraflı Teber:  Osmanlı ordusunun kutsal silahlarının temsil edildiği iki taraftan oluşan bölümdür.

7) Toplu tabanca: Modern Osmanlı ordusunun temsil edildiği bölümdür.

8) Terazi:  Osmanlı Devletinde yüce divanın adaletinin temsil edildiği bölümdür.

9) Kuran-ı Kerim ve Kanunnamelerin temsil edildiği bölümdür.

10)Nişanı âli imtiyaz: II. Abdülhamid tarafından eklenmiştir. Bilim adamları, başarılı asker ve devlet adamlarının temsil edildiği bölümdür.

11)Nişân-ı Osmâni: Abdülaziz döneminde onun tarafından eklenmiştir. Devlet idaresinde aşarılı olan devlet memurlarının temsil edildiği bölümdür.

12)Asa ve Şeşper: Şeşper asillik ve yüceliği temsil ederken,  idari yönetimi ve bilginliğin temsil edildiği bölümdür.

13)Çapa: Osmanlı devletinin donanmasının, Kaptanı Deryalığın temsil edildiği bölümdür.

14) Bereket Boynuzu: Adından anlaşıldığı üzere, Osmanlı devletinin üzerinde bulunduğu toprağı ve bu toprak üzerindeki bolluk ve bereketin temsil edildiği bölümdür.

15)Nişân-ı İftihar: Bu bölüm Abdülmecid zamanında Osmanlı tuğrasında ki yerini almıştır. Yönetimin üst kadrosunun ve Osmanlı askerlerinin temsil edildiği bölümdür.

16)Yay: Osmanlı silahını ve savaşlarda ki üstün başarıların, gücün temsil edildiği bölümdür.

17)Nişân-ı Mecidi: Yine Abdülmecid döneminde tuğraya eklenmiştir. Bu bölüm de Osmanlı askerinin başarılarına göre seviyelerinin gösterildiği bölümdür.

18)Borazan:  Mehterhane, Savaş müziği ve haberleşmenin simgelendiği bölümdür.

19)Şefkat Nişanı: II. Abdülhamid döneminde bizzat onun tarafından eklenmiştir. Savaş zamanın cephe gerisinde devlete hizmet eden kadınların temsil edildiği bölümdür.

20)Top Gülleler: İstanbul’un Fethi sırasında surların yıkılması için kullanılmış olan topların ve topçu ocağının temsil edildiği bölümdür.

21)Kılıç: Hükümdarlık alametlerinden biri olan kılıcın, savaşçılığın, adaletin, güvenin temsil edildiği bölümdür.

22) Top: Topçu ocağının temsil edildiği bölümdür.

23)El Siperlikli Merasim Kılıcı: Resmi törenler sırasında gösteri yapan askerlerin ellerinde bulunan silahın temsil edildiği bölümdür.

24)Mızrak: Osmanlı Devletinde, fetih sırasında asıl ordunun önünden gönderilen akıncıları ve mızrak kullanan süvari alayının temsil edildiği bölümdür.

25)Çift Teber:  Osmanlıya ait olan kutsal silahın temsil edildiği çift halde olan bölümdür.

26)Tek Taraflı Teber: Çift teberde olduğu gibi kutsal silahın tek taraflı olarak temsil edildiği bölümdür.

27)Bayrak: Osmanlı devletinde bağımsızlığın simgelendiği bölümdür.

28) Osmanlı Sancağı: Kırmızı bir bez üzerinde, beyaz renkte ay ve yıldızın bulunduğu, Osmanlı bayrağının temsil edildiği bölümdür.

29) Mızrak: Osmanlı Devletinde, fetih sırasında asıl ordunun önünden gönderilen akıncıları ve mızrak kullanan süvari alayının temsil edildiği bölümdür.

30) Kalkan: Ortasında güneş motifi bulunur. Üzerinde bulunan 12 adet yıldız, Osmanlı devletinde ki on iki eyaleti temsil eder ve Osmanlı İmparatorluğunun, dünyanın merkezi olduğunun gösterildiği bölümdür.

Her bir zerresinin ayrı ayrı manalara sahip olan Osmanlı Tuğrasının 30 sembolünü tek tek izah ettik. Osmanlı tuğrasının batı üslubunda ilk örneği ise III. Ahmet Döneminde, Matbaanın açılmasında etkili olan İbrahim Müteferrika’nın çizmiş olduğu haritanın, üst kısmında yer aldığı görülmüştür. Yani batı üsluplu ilk Osmanlı tuğrasının bir örneği İbrahim Müteferrika tarafından çizilmiştir.( bkz. Resim 2)

(Resim 2, Batı üsluplu ilk Osmanlı Tuğrası)

 

 

Osmanlı Tuğrası” için bir yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir